Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), Birinci Dünya Savaşı sonrası bağımsız para politikaları oluşturma eğilimi ve Kurtuluş Savaşı ile kazanılan siyasi bağımsızlığı ekonomik bağımsızlıkla taçlandırma hedefi doğrultusunda kuruldu. Milli devlet bankası fikri ilk kez 1923 İzmir İktisat Kongresi’nde ele alındı. 1927’de Maliye Bakanı Abdülhalik Renda’nın sunduğu kanun taslağı kabul edildi.
Kuruluş sürecinde diğer ülkelerin merkez bankalarından görüş alındı. 1928’de Hollanda Merkez Bankası Başkanı Dr. Gerard Vissering Türkiye’ye davet edildi. Vissering, “Türkiye’de Nakit İstikrarı ve Bir Merkezi İhraç Bankası Tesisi” raporunu hazırlayarak bağımsız bir merkez bankasının gerekliliğini vurguladı. Ardından İtalyan uzman Kont Volpi de Türk Lirası’nın istikrarı için merkez bankası şart olduğunu belirtti.
Bu gelişmelerin ardından Lozan Üniversitesi’nden Prof. Leon Morf’un katkılarıyla Merkez Bankası yasa tasarısı hazırlandı. Tasarı, 11 Haziran 1930’da TBMM’de kabul edildi ve 30 Haziran 1930’da 1715 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu olarak Resmi Gazete’de yayımlandı. Merkez Bankası, 3 Ekim 1931’de faaliyetlerine başladı ve 95. yıl dönümünü kutluyor.
İkinci Dünya Savaşı’nın etkilerinin hissedildiği 1940’larda TCMB, kamu kesiminin finansman açığını kapatmaya yönelik uygulamalar yaptı. 1950’lerde büyüme ve kalkınmanın finansmanı TCMB kaynaklarından sağlandı. 1955’te banknot matbaası kuruldu ve 1958’den itibaren banknotlar ülke içinde basılmaya başlandı.
1960’larda planlı ekonomiye geçişle birlikte TCMB, genişlemeci para politikaları izledi ve kamuya kaynak sağlamaya devam etti. Kambiyo kontrol uygulamaları da TCMB’ye devredildi. 14 Ocak 1970’te kabul edilen 1211 sayılı TCMB Kanunu ile Bankanın yasal statüsü, organizasyon yapısı, yetki ve görevlerinde önemli değişiklikler yapıldı. Anonim şirket statüsü korunan Bankanın sermayesi 15 milyon liradan 25 milyon liraya yükseltildi ve Hazinenin sermaye payının %51’den az olamayacağı hükme bağlandı.
1211 sayılı kanunla ayrıca Başkanlık Makamı (Guvernörlük) kuruldu ve Naim Talu ilk başkan oldu. Yönetim Komitesi adı altında yeni bir karar alma organı oluşturuldu. İdare Meclisi, 6 üyeli Banka Meclisine dönüştürüldü. Hazineye verilebilecek kısa vadeli avans üst sınırı da bütçe ödeneklerinin %15’i oranında artırıldı.
1980’lerdeki ekonomik gelişmeler, Türkiye ve TCMB için bir dönüm noktası oldu. 24 Ocak 1980 kararlarıyla başlayan finansal serbestleşme süreci, para ve kur politikalarının piyasa ekonomisiyle uyumlu yürütülmesi için altyapı sağladı. Mevduat ve kredi faizleri piyasa koşullarında belirlenmeye başlandı.
Türk parası yabancı paralar karşısında devalüe edilerek sabit kur rejimi terk edildi. TCMB, 1983’te altın ve döviz rezervlerini yönetme yetkisi kazandı. 1987’de açık piyasa işlemleri yapmaya başlayan Banka, modern para ve döviz piyasalarının kurulmasına öncülük etti. 1989’da Türk Lirası konvertibl ilan edildi.
1990’da Banka, ilk kez kamuoyuna duyurduğu para programı ile piyasanın likidite ihtiyacını karşılamayı hedefledi. 21 Nisan 1994’te Hazine’nin TCMB kaynaklarını kullanımı sınırlandırıldı. 1997’de imzalanan protokolle 1998’den itibaren Hazinenin TCMB’den kısa vadeli avans kullanamayacağı karara bağlandı.
2001 krizi sonrasında 25 Nisan 2001’de TCMB Kanunu’nda önemli değişiklikler yapıldı. Fiyat istikrarı, TCMB’nin temel amacı olarak tanımlandı ve Banka, para politikasındaki uygulamalarında ve araç seçiminde araç bağımsızlığına kavuştu. Finansal istikrar, Bankanın destekleyici amacı oldu ve Hazine ile diğer kamu kurumlarına avans vermesi, kredi açması yasaklandı. Para Politikası Kurulu (PPK) oluşturuldu.
2002’de enflasyon hedeflemesi rejimi uygulamasına geçildi. 1 Ocak 2005’te Türk Lirası’ndan 6 sıfır atıldı ve Yeni Türk Lirası tedavüle çıkarıldı. 1 Ocak 2009’da paradan “yeni” ifadesi kaldırıldı. TCMB, nitelikli insan kaynağı, köklü kurum kültürü ve güçlü teknik kapasitesiyle fiyat istikrarının sağlanması ve sürdürülmesi için çalışmalarına devam ediyor.
Kuruluşundan bu yana 27 kişi TCMB Başkanı olarak görev yaptı. İlk başkan Selahattin Çam’dır (1931-1938). Dr. Yaşar Fatih Karahan, Şubat 2024’ten bu yana devam eden başkanlık görevini sürdürmektedir.
